عمان پای ایران می ماند؟

شورای آتلانتیک :

اوایل ماه جاری، در تاریخ ۱۰ ژانویه، سلطان قابوس بن سعید آل سعید حاکم عمان درگذشت. درگذشت قابوس به معنای پایان نزدیک به پنج دهه تکیه او بر تخت سلطنت بود، مدت زمان طولانی ای که باعث شد وی طولانی ترین دوران حکمرانی در خلیج فارس را داشته باشد. روز بعد از درگذشت سلطان قابوس، جانشین وی هیثم بن طارق آل سعید بر تخت سلطنت نشست.»

 

برای سلطان قابوس به عنوان منادی صلح، روند درست، قاطع و سریع در فرآیند جانشینی مهم بود. در نهایت این جانشینی بی حاشیه به سال ها گمانه زنی و ترس از بحران جانشینی که می توانست به درگیری داخلی منجر شود، پایان داد. سلطان هیثم اکنون کفش های بزرگی به پا کرده است. احتمالا هیچ یک از رهبران عرب تا به حال مشروعیتی که قابوس برای حکمرانی در موضوعات مختلف داشته را هرگز نداشته اند. در واقع در بین عمانی ها، قابوس بسیار محبوب بود و به واسطه توسعه اقتصادی که برای کشور به ارمغان آورده بود اعتبار بسیاری نزد مردم داشت. طی تقریبا ۵۰ سالی که قابوس بر مسند امور بود یعنی از سال ۱۹۷۰تا۲۰۲۰ او عمان را از یک کشور عقب افتاده در نزدیکی عربستان به یک کشور مدرن و مرفه با یک سیاست خارجی پیشرو تبدیل کرد. سلطان قابوس در تمام این سال ها به عنوان یک بازیگر اصلی در خاورمیانه شناخته می شد و دیپلماسی اش هم وجهه جهانی داشت.

 

اکنون که انتقال قدرت در مسقط بدون حاشیه و به آرامی صورت گرفته، بسیاری از افراد این سوال را مطرح می کنند که کشورهای دیگر در خاورمیانه چگونه به دنبال تاثیرگذاری بر رهبر جدید عمان خواهند بود؟ مثلا این احتمال وجود دارد که امارات متحده عربی یا عربستان سعودی با استفاده از نفوذی که در عمان دارند به جانشین قابوس نزدیک شده و به او فشار بیاورند تا مواضع ضدایرانی بگیرد. بدیهی است که تهران به دنبال جلوگیری از چنین اتفاقی خواهد بود. در حقیقت حفظ روابط منحصربه فرد و ویژه جمهوری اسلامی با مسقط برای ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار است، آن هم در شرایطی که کمپین فشار حداکثری ترامپ این چنین با قدرت ادامه می یابد. به رغم حضور عمان در شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، مسقط همیشه با تهران پیوندهای محکمی داشته، پیوندی که قابوس برای استحکام آن بسیار تلاش کرد. از آنجا که عمان و ایران حاکمیت تنگه هرمز را به عهده دارند، مسقط در مورد همکاری نزدیک با ایران در مورد بسیاری از مسائل منطقه ای عمل گرایانه رفتار کرده است. علاوه بر این، تعادل بین همسایگان عرب و متحدین غربی از یک طرف و ایران از طرف دیگر همواره یکی از ستون های اصلی سیاست خارجی عمان بوده است. درحالی که بسیاری از مقامات برخی از کشورهای دیگر شورای همکاری خلیج فارس از آنچه که به عنوان توسعه طلبی ایران نام برده می شود، می ترسند، نگرانی بزرگ تر مسقط مربوط به تلاش های عربستان سعودی برای هژمونی در منطقه است. بنابراین، همکاری فزاینده با ایران، عمان را قادر کرده پادشاهی سعودی را که هیچ گاه به حاکمیت کشورهای کوچک تر شورای همکاری خلیج فارس احترام نمی گذارد، محدود کند. همچنین عوامل مهم تاریخی ای هم در روابط تهران و مسقط وجود دارد. محمدرضا پهلوی، شاه مخلوع ایران با فرستادن نیروهای نظامی کشورش به عمان برای کمک به سلطان قابوس در شکست شورش مارکسیستی ظفار که از سال ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۶ در جریان بود، نقش پررنگی ایفا کرد. به بیان ساده تر، مداخله ایران در این ماجرا معادلات را به کلی تغییر داد. در صورت عدم ورود ارتش ایران به عمان، مشخص نبود که دولت قابوس بتواند در این جنگ پیروز شود. حس خوب و سپاسگزاری سلطان عمان نسبت به این لطف ایرانی ها باعث شد که روابط خوب دو کشور حتی پس از سقوط شاه و روی کار آمدن جمهوری اسلامی در سال ۱۹۷۹ باز هم ادامه یابد. بر این اساس، هیچ دلیلی وجود ندارد که انتظار داشته باشیم سلطان هیثم تغییراتی اساسی در روابط عمان با ایران ایجاد کند. دولت عمان در این ماه بر استمرار، انسجام و اتحاد در امور داخلی و خارجی تاکید کرده است.

        

مارال شمشیری فرد، دانشجوی دکترا در دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی لندن نیز دراین باره معتقد است اگرچه قابوس دیگر نیست، اما رژیم او همچنان پابرجاست و راهش همچنان ادامه خواهد داشت. سلطان هیثم در اولین اظهارات خود پس از تکیه بر قدرت، تایید کرد که عمان همچنان پایبند به اصول سیاست خارجی دوران سلطان فقید است. او در این باره گفت: «ما همان خط همیشگی را که از سال ۱۹۷۰ داشته ایم، دنبال خواهیم کرد. سلطان قابوس و اصولی که وی برای سیاست خارجی کشورمان طرح کرد، همزیستی مسالمت آمیز با ملل دیگر، حسن همجواری با همسایگان و عدم دخالت در امور دیگر کشورها بوده است.» بر این اساس سلطان هیثم مانند سلف خود متعهد به همزیستی مسالمت آمیز و ارتباط با همه کشورهای حوزه خلیج فارس، از جمله ایران خواهد بود.

 

از زمان به قدرت رسیدن سلطان هیثم، جمهوری اسلامی ایران برای نشان دادن تعهد این کشور در حمایت از وی و حفظ روابط نزدیک تهران با مسقط، اقدامات قابل توجهی انجام داده است. دو روز پس از به قدرت رسیدن حاکم جدید عمان، حسن روحانی، رئیس جمهور ایران برای وی پیام تبریک فرستاد و در آن بر ادامه روابط خوب بین مسقط و تهران تاکید کرد. روحانی در این پیام گفت: «امیدوارم که روابط دوجانبه در دوران رهبری شما در همه زمینه ها با خرد و تفکر رشد یابد.» چهار روز بعد، محمدجواد ظریف وزیر امورخارجه ایران برای مذاکره با یوسف بن علوی، وزیر امورخارجه عمان به سلطان نشین رفت. خود بن علوی امسال چند بار به ایران سفر کرده؛ یک بار در تاریخ ۱۷ ژانویه برای مجمع گفت وگوی تهران و بار دیگر درست چهار روز بعد و این بار بدون اعلام قبلی عازم تهران شد. همچنین سفر دیگر بن علوی به ایران در تاریخ ۲۶ ژانویه صورت پذیرفت که سومین سفر وی در سال جدید میلادی است.حاکم جدید عمان در مراسم تحلیف خود قول داد که مسقط همچنان به مشارکت در حل وفصل تنش ها ادامه خواهد داد.

 

سلطان هیثم در زمان بسیار حساس خاورمیانه به تخت سلطنت رسیده است. پادشاه ۶۶ ساله عمان برای برقراری توازن در روابط خود با واشنگتن، تهران، ریاض، ابوظبی و دوحه کار سختی دارد. مطمئنا، اکنون همه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس تنش را احساس می کنند، زیرا دولت ترامپ و ایران استراتژی حداکثر فشار و حداکثر مقاومت را دنبال می کنند. حملات آرامکو و همچنین شلیک موشک های بالستیک به پایگاه های عراقی که در آن سربازان آمریکایی مستقر شده بودند، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را از اهداف تلافی جویانه آینده ایران نگران کرده است. اگرچه حفظ سیاست خارجی عمان براساس داشتن روابط خوب با همه طرف ها دشوار است، اما این رویکرد در روابط بین الملل به بخشی از وجهه این کشور تبدیل شده است. در عمان این باور وجود دارد که خاورمیانه از عدم گفت وگو رنج می برد و بسیاری از بازیگران منطقه برای حل بحران به نیروی نظامی بیش از حد اعتماد دارند؛ به اعتقاد مسقط به جای فشار و در انزوا قرار دادن تهران باید با این کشور گفت وگو کرد. مقامات مسقط معتقدند اگر تهران در معادلات منطقه به حساب بیاید، رفتار ایران معتدل تر خواهد شد. از این نظر، موضع عمان این است که ایران باید بخشی از معادلات منطقه باشد. عمان نقش ویژه ای را با هدف ادامه بازی در زمینه پیشنهاد راه حل های دیپلماتیک برای بحران های منطقه ای و بین المللی ایفا می کند. سلطان هیثم قول داده که موقعیت عمان را به عنوان پلی بین واشنگتن و تهران حفظ کند. شکی نیست که عمان و سایر کشورها از قبیل کویت، ژاپن، قطر و سوئیس می توانند بین ایران و آمریکا میانجی گری کنند. اما جایگاه عمان به عنوان یک میانجی بین کشورهای غربی و عربی از یک طرف و جمهوری اسلامی از طرف دیگر برای ده ها سال به قوت خود باقی مانده است. تمرکز بر استمرار استراتژی منطقه ای عمان با هدف ثبات آفرینی، اعتدال و کاهش تنش ها، سلطان هیثم را با چالش های اساسی آن هم در ابتدای سلطنتش روبه رو خواهد کرد.